نگاهي گذرا به تاريخچه فضايي ايران


حضور ايران در فضا، عملاً زماني آغاز شد كه كشورمان مي‌بايست مدار خود را هر چه زودتر در فضا پر مي‌كرد.
فشارهاي سياسي در عرصه بين‌الملل بار ديگر نشان داد كه براي استفاده از فضا هم امكان استفاده از امكانات و خدمات بين‌المللي به ايران داده نمي‌شود و ناگزير بايد نسبت به توسعه اين دانش و فناوري دست‌هاي پرتوان و خودكفاي ايراني وارد صحنه شود


[align=center][/align]



به‌دليل نداشتن سابقه عملي در اين زمينه و براي تسريع حضور ايران در فضا نياز به مشاركت كشورهاي پيشرفته‌تر در اين حوزه در برنامه‌هاي فضايي ايران احساس ‌شد و بدين منظور براي انتقال فناوري‌هاي مورد نياز چند مورد همكاري مشترك تعريف و به اجرا گذاشته شد.

به نوشته پايگاه اطلاع رساني هوافضاي ايران، در حال حاضر يكي از نمادهاي پيشرفت و خودباوري در اين عرصه، ماهواره مصباح است كه در يك همكاري مشترك بين‌المللي، به نتيجه رسيده و اكنون با وجود نيروهاي متخصص و مهندسان توانمندي كه در طول اين طرح تربيت شده اند، مي‌توان داعيه دستيابي به دست كم گوشه‌اي از فناوري فضايي را داشت.

كشور ما از سال‌ها پيش به‌دنبال طراحي برنامه‌اي مناسب براي ساخت يك ماهواره در داخل كشور بود. آن‌چنان‌كه برخي منابع غربي مدعي شده اند، در ابتدا كارشناسان امر كمك گرفتن از متخصصين روس را دردستور كار خود قرار داده و از آنها دعوت كردند تا آموزش‌هاي لازم را در اختيار دانشمندان ايراني گذاشته و تجربيات خود در زمينه طراحي و ساخت ماهواره را به كارشناسان ايراني منتقل كنند.

اما برنامه فوق به علت معطوف شدن نگاه‌ قاطبه جامعه هوافضاي كشور به صنايع موشكي تحت الشعاع قرار گرفت و به نتيجه مطلوب نرسيد. در آن زمان ايران با همكاري كره‌شمالي و چين مشغول كار روي مدل‌هاي مختلف موشك شهاب بود.

به هر شكل در سال‌هاي اخير تمركز بر فناوري فضايي و ساخت ماهواره باعث شد تا امروز مصباح، سينا، سپهر و بسياري نام‌هاي ديگر، هر ايراني علاقه‌مند به صنعت هوافضا را به‌عنوان ماهواره‌هايي كه در كشورش براي امور مختلف طراحي و ساخته شده‌اند، به وجد آورد.

شايد محرك اصلي فعاليت‌هاي فضايي در ايران را در كنار اموري همچون سنجش از دور، مديريت بحران، پدافند غيرعامل و سامانه‌هاي ناوبري، علاقه به فضا و نجوم دانست.

اين برداشت اگرچه ممكن است مورد انتقاد خوانندگان قرار گيرد، اما از عواملي كه هميشه در دست زدن به فعاليت‌هاي فضايي تأثيرگذار بوده، جاه طلبي و علاقه‌مندي به فضا بوده است.

اولين گام‌هاي فضايي ايران در سال 1959 برداشته شد. در اين سال همراه با عضو شدن ايران در سازمان ملل، كشور ما تحت برنامه‌اي به نام «استفاده‌ بشر از فضاي خارج از جو» مركز سنجش از دور ملي ايران را در تهران افتتاح كرد.

اين سازمان علاوه بر انجام امور سنجش از دور، مأموريت معين كردن مكان‌هاي مناسب براي راه‌اندازي بخش‌هاي مختلف فضايي از جمله پايگاه‌هاي دريافت اطلاعات و پرتاب ماهواره را نيز بر عهده داشت.

ضمن اين امور، در كشور ساخت و پرتاب يك ماهواره ارتباطاتي با نام زهره نيز در دستور كار قرار داشت كه تا حدي نيز پيش‌ برده شد.

اين سازمان در حال پايه‌ريزي يك مركز علمي براي پيشبرد اين اهداف با عنوان بنياد علمي فضايي در كشور بود كه انقلاب اسلامي ايران رخ داد. پس از انقلاب، فشار جنگ تحميلي باعث شد تا فعاليت‌هاي فضايي از اولويت خارج شده و كارهاي فضايي با وقفه‌اي چندين ساله مواجه شود.

در دوران جنگ تحميلي، متخصصان ايراني كه در صنايع موشكي، طراحي و تغيير موشك‌هاي موجود را آغاز كرده بودند، به ادعاي منابع غربي برنامه‌اي را شروع كردند كه طي آن موشك‌هاي اسكادي كه از كره‌شمالي تحويل گرفته شده بود، با اعمال تغييراتي به يك موشك بالستيك دوربرد تبديل مي‌شد.

اين امر پس از جنگ تحت برنامه شهاب و با هدف دستيابي به موشك بالستيك دوربرد گسترش يافت تا اينكه وزارت دفاع تصميم گرفت با ارتقاي اين موشك‌هاي بالستيك، آنها را براي انجام مأموريت‌هاي فضايي و حمل ماهواره به مدار تغيير دهد.

اين برنامه اولين بار به‌طور رسمي از طرف دريادار شمخاني وزير دفاع وقت در سال 1381 اعلام شد. اين موشك‌ها كه پارامترهاي اصلي آنها دوربردي و حمل سرجنگي سنگين است، در ادامه برنامه شهاب گسترش يافتند.

پيش از اعلام رسمي تلاش براي ساخت موشك‌هاي حامل ماهواره، در سال 1998 ايران ساخت موشكي بالستيك با نام شهاب-3 را به صورت بين‌المللي اعلان كرده بود. اين موشك ميان‌برد علاوه بر توانايي هدف قراردادن كشورهاي منطقه امكان ارتقاء به موشك حامل ماهواره را نيز داشت.

اين روند در سال 2000 با طراحي شهاب-4 كه تنها با هدف پرتاب ماهواره است ادامه ‌يافت و در حال حاضر كار روي مدل‌هاي 5 و 6 شهاب در حال انجام است.

اولين آزمايش موشك شهاب-4 با سامانه‌هاي ناوبري خاص، در سال 2006 با موفقيت اعلام شد و ايران دستيابي به فناوري ساخت حامل ماهواره را به جهان اعلام ‌كرد. در عين حال ايران به‌دنبال دستيابي به ماهواره‌اي است تا بتواند در مدار خالي خود بر گرد زمين قرار بدهد، پيش از آنكه فرصت خود را براي استفاده از اين مدار از دست بدهد.

طرح ماهواره زهره به همين منظور مورد علاقه دست اندركاران و مسئولين امر است. ضمن اينكه تا زماني كه اين ماهواره ارتباطاتي در فضا مستقر نشده، امنيت ايران در حوزه ارتباطات همواره در معرض تهديد خواهد بود.

همين موضوع باعث شده تا كشورهايي نظير فرانسه و روسيه كه هر يك در مقطعي براي ساخت و پرتاب زهره مورد رجوع قرار گرفتند با فشار قدرت‌هاي بين‌المللي معارض با ايران، طرح را عقيم گذاشته و مشمول مرور زمان كردند.

به هر حال در تلاش براي عبور از موانع سياسي براي ورود به فضا، طي قراردادي با روسيه برنامه پرتاب اولين ماهواره ايراني (سينا) كه در طراحي آن متخصصان روسي نقش برجسته‌اي داشتند، تدوين شده و اين ماهواره در سال 2005 به فضا پرتاب ‌شد.

بنا بر اين قرارداد مسئوليت اعظم ساخت و پرتاب ماهواره سينا-1 بر عهده روسيه بوده و متخصصان ايراني ضمن دريافت آموزشهاي مربوطه، بر روند انجام پروزه نظارت مي‌كردند.

در اين سال‌ها متأسفانه اظهارات نسنجيده بعضي از مسئولان مبني بر پرتاب 3 ماهواره طي 2 سال و طراحي و ساخت يك پايگاه پرتاب طي برنامه كوتاه‌مدت، از ايران چهره‌اي غيرعلمي و پرعجله تصوير كرد و اين امر حتي در روند تحقيقات كشور در اين حوزه نيز اختلال ايجاد كرد.

اين در حالي است كه فعاليت‌هاي فضايي كه چندي از آغاز مجدد آن مي‌گذشت روي طراحي ماهواره متمركز شده بود.

در سال 1995 برنامه طراحي ماهواره‌اي دو منظوره اجرا شد كه برخي منابع پايان آن را سال‌هاي 99-1998 نيز ذكر مي‌كنند.

نتيجه اين برنامه، ساخت ماهواره‌اي كوچك و 60 كيلوگرمي با استفاده از فناوري پيشرفته به نام مصباح است. اين ماهواره كه با توافق وزير علوم و تحقيقات و نيز ارتباطات و فناوري اطلاعات ساخته ‌شد، قرار بود در يك بازه زماني يك ساله پس از ساخت توسط چين يا روسيه به فضا برود كه متأسفانه پرتاب آن با مشكلاتي مواجه ‌شد و دائم به تأخير افتاد.

بحث پرتاب ماهواره مصباح كه در سال 2005 در تهران به نمايش عمومي در ‌آمد بار ديگر در سال 2006 با روسيه مطرح ‌شد، اما تحت فشارهاي بين‌المللي مورد موافقت اين كشور قرار نگرفت.

برنامه ساخت دو ماهواره كوچك ديگر نيز در كنار اين ماهواره آغاز شد كه يكي از آنها با همكاري روس‌ها و ديگري با همكاري 8 كشور منطقه برنامه‌ريزي شده بود.

در همين زمان بنا بر اعلام منابع خارجي، موشك حامل ماهواره‌اي با نام كوثر در اين برهه زماني آماده آزمايش‌هاي پرتاب است. اين موشك توسط متخصصان ايراني و بر پايه بوستر موشك تايپدونگ-2 كره‌شمالي ساخته مي‌شود.

در سال‌هاي اخير و با فشارهاي آمريكا و كشورهاي ديگر روي مسائل هسته‌اي ايران، با وجود تمركز مجدد اذهان روي صنايع موشكي، ايران موفق به پيشبرد طرح ماهواره‌اي ديگري به نام سپهر ‌شده است.

در كنار اين فعاليت‌هاي مستقل، در اوايل سال 2003 سازمان فضايي ايران با هدف انسجام بخشيدن به فعاليت‌هاي فضايي كشور و متمركز كردن آنها متولد شد و رشته فعاليت‌هاي فضايي كشور را به دست گرفت.

اين سازمان بخش اعظم امور مربوط به استفاده از ماهواره‌ها و سنجش از دور كشور را برعهده دارد. تأمين خدمات تصويري در چهارچوب سنجش از دور به منظور بررسي‌هاي هواشناسي، زيست‌محيطي و جغرافيايي يكي از بخش‌هاي مهم در كاربرد ماهواره‌ها و از وظايف سازمان به شمار مي‌رود.

ايران يكي از كشورهاي پراستعداد و آماده براي گسترش علوم و فناوري‌هاي پيشرفته است و اين توانمندي را تا كنون در عرصه‌هاي مختلف به نمايش گذارده است. در حال حاضر كشور ما در سطح آكادميك برنامه‌هاي آموزشي مدوني را در حوزه صنعت فضايي دنبال مي‌كند. اين امر در 5 دانشگاه مختلف صورت مي‌پذيرد كه از مقطع كارشناسي دانشجوياني را در رشته هوافضا تربيت مي‌كنند.

كه دو مورد از آنها گرايش فضا را در تحصيلات تكميلي دنبال مي‌كنند. با توجه به حضور استادان با تجربه با زمينه‌هاي تخصصي فضايي و بااطلاع از فناوري‌هاي روز انتظار مي‌رود آينده روشني در انتظار صنعت فضايي كشور باشد.

اگرچه تحقق اين مهم مستلزم بهره گيري از تمام پتانسيل‌هاي علمي و فني در كشور بوده و تمركز هرچه بيشتر در سياست گذاري‌هاي اين صنعت را طلب مي‌كند اما با توجه به نقشي كه سازمان فضايي ايران بر عهده گرفته، انتظار مي‌رود اين سازمان نقش پر رنگ تري در وحدت بخشي و مديريت برنامه‌هاي فضايي ايران ايفا كند.


[size=x-small]منبع: www.Avia.ir , www.hamshahrionline.ir
لینک اصلی[/size]